چالش / مسئله

در سال‌های اخیر، علی‌رغم اهمیت روزافزون مدیریت منابع مالی، انسانی و فیزیکی در نظام سلامت و نیز جایگاه راهبردی برنامه پزشک خانواده در تحقق عدالت و پوشش همگانی سلامت، حوزه پژوهش در معاونت توسعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی توجه ساختاریافته و کافی به توسعه مبتنی بر شواهد در این زمینه‌ها نداشته است. این خلأ در حالی است که سند بالادستی «الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت» (ابلاغی مقام معظم رهبری، ۲۲ مهر ۱۳۹۷) در بند ۱۳ خود صراحتاً بر توسعه علوم و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای تأکید کرده است؛ اما تخصص‌های کلیدی این حوزه (حسابداری، مدیریت مالی، اقتصاد، مدیریت دولتی و علوم‌انسانی) عمدتاً در دانشگاه‌های زیرمجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری قرار دارد و سازوکار نظام‌مندی برای تعامل میان دو وزارتخانه در حوزه مدیریت منابع سلامت وجود نداشته است. نبود مرجع علمی تخصصی، نبود بستر تبادل تجربیات موفق میان دانشگاه‌های علوم پزشکی و پژوهشگران دانشگاه‌های وزارت علوم و پراکندگی پژوهش‌ها موجب شده تصمیم‌سازی در این حوزه‌ها کمتر بر پایه شواهد علمی مستند و میان‌رشته‌ای صورت گیرد. این خلأ، به‌ویژه در حوزه پزشک خانواده که یکی از اولویت‌های راهبردی نظام سلامت کشور است، هزینه اجرایی و فرصت‌سوزی قابل‌توجهی به همراه داشته است.

 

اقدام انجام‌شده

دانشگاه علوم پزشکی فسا با هدف پرکردن این خلأ و مسیرسازی علمی برای توسعه مبتنی بر شواهد در سطح ملی، مجموعه اقدامات زیر را به‌صورت هم‌راستا و مکمل یکدیگر به انجام رسانده است:

• اخذ موافقت اصولی نخستین نشریه تخصصی مستقل کشور در حوزه «توسعه و مدیریت منابع در نظام سلامت» از معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت؛ این نشریه با ۴ نشریه مشابه موجود در کشور (راهبردهای مدیریت سلامت یزد، مدیریت اطلاعات سلامت اصفهان، مدیریت سلامت ایران، مدیریت ارتقای سلامت) تفاوت رویکردی روشن دارد، زیرا آن‌ها بر مدیریت درمان و حوزه‌های مرتبط متمرکز است، اما این نشریه به طور اختصاصی به توسعه و مدیریت منابع می‌پردازد. هیئت تحریریه آن متشکل از ۲۲ نفر است که حدود نیمی از آنان از دانشگاه‌های وزارت علوم (از جمله دانشگاه تهران، دانشگاه شیراز و دانشگاه‌های معتبر بین‌المللی بوستون و ممفیس آمریکا) هستند؛ این نشریه هم‌اکنون در مرحله راه‌اندازی است و برنامه‌ریزی برای نمایه‌سازی در پایگاه‌های معتبر داخلی مانند ISC و بین‌المللی از جمله SCOPUS، PUBMED  و DOAJ در دستور کار قرار دارد و در کمتر از یک ماه آینده شروع به کار می­کند.
• راه‌اندازی دبیرخانه دائمی همایش سالانه ملی «مدیریت منابع در نظام سلامت»، با هدف ایجاد بستری پایدار برای تبادل تجربیات میان دانشگاه‌های علوم پزشکی و دانشگاه‌های وزارت علوم، بررسی چالش‌ها و ارائه راهکارهای علمی در حوزه منابع مالی و انسانی نظام سلامت به‌صورت سالانه و در سطح ملی. اولین دوره این همایش در ابتدای سال آینده اجرا می‌شود.
• احیای نشریه علمی‌پژوهشی «حسابداری سلامت» پس از حدود 5 سال توقف انتشار با مشارکت و همکاری دانشگاه علوم پزشکی شیراز، به‌عنوان بستری برای انتشار یافته‌های پژوهشی حوزه حسابداری، مالی‌ و‌‌ مدیریت منابع در حوزه سلامت و بخش عمومی، اقتصاد سلامت و نیز پژوهش‌های بین‌رشته‌ای مرتبط.
• تعریف محور ویژه پزشک خانواده در برنامه‌های پژوهشی، همایشی و انتشاراتی یادشده، با هدف مستندسازی تجربه اجرای این برنامه در دانشگاه، شناسایی الگوهای موفق و ارائه توصیه‌های سیاستی مبتنی بر شواهد برای توسعه و تعمیم آن در سطح کشور؛ این کار با بهره‌گیری از ظرفیت علمی مشترک دانشگاه‌های علوم پزشکی و وزارت علوم دنبال می‌شود.
• انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با مرکز تحقیقات منابع انسانی سلامت دانشگاه علوم پزشکی شیراز و شبکه‌سازی با انجمن‌ها، مراکز پژوهشی و استادان دانشگاه‌های وزارت علوم، به‌منظور تقویت رویکرد میان‌رشته‌ای، بین‌بخشی و ملی این اقدامات.

 

دستاوردها و نتایج

• شکل‌گیری نخستین زنجیره منسجم کشور از نشریه تخصصی، همایش ملی و انجمن علمی در حوزه توسعه و مدیریت منابع نظام سلامت که زیرساخت علمی پایداری برای توسعه مبتنی بر شواهد در این حوزه و در برنامه پزشک خانواده فراهم می‌کند.
• جذب هیئت تحریریه‌ای ۲۲ نفره با ترکیب بین‌بخشی از دانشگاه‌های علوم پزشکی و دانشگاه‌های وزارت علوم، داخلی و بین‌المللی، شامل استادان ممتاز و تمام دانشگاه‌های معتبر کشور و خارج از کشور.
• ایجاد بستر ملی برای مستندسازی و تعمیم تجربه‌های موفق دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور در حوزه مدیریت منابع، با تأکید ویژه بر برنامه پزشک خانواده و با بهره‌گیری از دانش تخصصی دانشگاه‌های وزارت علوم.
• قرارگیری دانشگاه علوم پزشکی فسا در جایگاه نخست کشور به‌عنوان بنیان‌گذار تنها زنجیره علمی مستقل (نشریه، همایش، انجمن در دست تأسیس) با محوریت توسعه و مدیریت منابع نظام سلامت و حلقه واسط میان وزارت بهداشت و وزارت علوم.

 

درس‌آموخته‌ها

پرکردن خلأهای علمی حوزه‌های میان‌رشته‌ای نظام سلامت مستلزم اقدام هم‌زمان و مکمل در چند سطح (نشریه، همایش، انجمن) است و نمی‌توان به یک ابزار واحد بسنده کرد. همچنین، ازآنجاکه تخصص‌های کلیدی این حوزه (حسابداری، مدیریت، اقتصاد، علوم‌انسانی) عمدتاً در دانشگاه‌های وزارت علوم متمرکز است، موفقیت این مسیر در گرو مشارکت فعال و نظام‌مند دانشگاه‌های علوم پزشکی و دانشگاه‌های وزارت علوم در کنار یکدیگر و حمایت رسمی معاونت‌های ستادی وزارت بهداشت است.

 

چشم‌انداز

در ادامه این مسیر، تأسیس «انجمن علمی توسعه و مدیریت منابع در نظام سلامت ایران» با هیئت مؤسسی متشکل از چهره‌های علمی سرشناس کشور (از جمله دکتر رضا ملک‌زاده و دکتر محمد نمازی استاد ممتاز حسابداری دانشگاه شیراز) در دستور کار قرار دارد. پیش‌بینی می‌شود این انجمن در پنج سال نخست بیش از ۱۰۰۰ عضو و در افق ده‌ساله بیش از ۳۰۰۰ عضو از میان استادان، مدیران، پژوهشگران و متخصصان دانشگاه‌های علوم پزشکی و وزارت علوم را جذب کند. همچنین برنامه‌ریزی برای نمایه‌سازی نشریه در Scopus و PubMed  و برگزاری همایش‌های بین‌المللی طی افق سه تا پنج سال آینده در دستور کار قرار دارد تا توسعه مبتنی بر شواهد در این حوزه، به‌ویژه در برنامه پزشک خانواده، به‌صورت نهادینه، بین‌بخشی و پایدار در سطح ملی دنبال شود.