دکتر محمد کیاسالار در گفت و گو با خبرنگار وبدا درباره شکل‌گیری ایده ساخت مستند «نقش هنر در آموزش پزشکی» اظهار کرد: از دوران تحصیل در مقطع دکتری تخصصی اخلاق پزشکی، دغدغه آموزش پزشکی و به‌ویژه آموزش اخلاق پزشکی را داشتم؛ زیرا مشاهده می‌کردم شیوه‌های سنتی و مرسوم آموزش، برای نسل جدید دانشجویان هر روز ناکارآمدتر می‌شود. به اعتقاد من، پیش از تدریس مفاهیم وجودی مانند همدلی، باید زمینه درگیرسازی عاطفی دانشجویان فراهم شود تا آموزه‌های نظری در ذهن و ضمیر آنان ماندگار شود.

وی افزود: با توجه به تجربیاتی که در زمینه دبیری و داوری جشنواره‌های سینمایی داشتم، در سال ۱۳۹۶ با مساعدت دکتر لاریجانی زمینه برگزاری جشنواره فیلم اخلاق پزشکی را فراهم کردم. در این جشنواره حدود ۵۰۰ فیلم کوتاه و مستند گردآوری شد که با کمک دکتر نمازی آن‌ها را از نظر موضوعی دسته‌بندی کردیم تا در فرایند آموزش اخلاق پزشکی مورد استفاده قرار گیرند. حتی از سینماگران نیز برای استفاده آموزشی از آثارشان رضایت‌نامه دریافت کردم؛ هرچند در آن مقطع هنوز با متدولوژی‌های VTS و Cinemeducation آشنا نبودم.

آشنایی با روش‌های نوین آموزش مبتنی بر هنر

دکتر کیاسالار با اشاره به آشنایی خود با روش‌های آموزش مبتنی بر هنر پس از عضویت در هیات علمی مرکز ملی تحقیقات راهبردی آموزش پزشکی (نصر) ادامه داد: پس از آشنایی با این روش‌ها در مطالعاتم، با بنیان‌گذاران و پیشگامان آن‌ها از جمله یناوین، الکساندر و بلاسکو مکاتبه کردم و توضیح دادم که پیش‌تر به‌صورت شهودی و تجربی از ظرفیت فیلم در آموزش اخلاق پزشکی استفاده کرده‌ام، اما اکنون قصد دارم با شناخت دقیق متدولوژی این روش‌ها، مستندی برای معرفی آن‌ها تولید کنم.

وی با بیان اینکه استقبال و همراهی چهره‌های بین‌المللی این حوزه نقش مهمی در تولید مستند داشت، گفت: این استادان به مدت سه سال به‌صورت مستمر و بدون هیچ چشمداشتی با این پروژه همکاری کردند. در این مسیر به آن‌ها گفتم که قصد داشتم از شما روش‌های آموزشی بیاموزم، اما در کنار آن، اخلاق حرفه‌ای را نیز از شما آموختم.

گسست میان آموزش مهارت‌های فنی و مهارت‌های نرم در پزشکی

سازنده مستند «نقش هنر در آموزش پزشکی» با بیان اینکه فاصله میان آموزش مهارت‌های فنی و مهارت‌های نرم، مسئله‌ای جهانی است و به ایران محدود نمی‌شود، اظهار کرد: دنیل افری، استاد دانشگاه نیویورک، در نقد ساختار آموزشی دانشگاه‌های علوم پزشکی از مفهومی به نام «گسست زبانی» سخن می‌گوید؛ به این معنا که بسیاری از دانشجویان در پایان دوره تحصیل، مفاهیم و مهارت‌های فنی را فراگرفته‌اند، اما در زمینه همدلی و سایر مهارت‌های نرم آموزش کافی ندیده‌اند.

وی افزود: تعدد برنامه‌های آموزشی مرسوم، فرصت و فراغت کافی برای آموزش مهارت‌های نرم و مفاهیم وجودی باقی نمی‌گذارد؛ درحالی‌که جانمایه علوم پزشکی، به تعبیر گادامر، هنر مواجهه با بیمار است. کم‌توجهی به این موضوع در نظام آموزشی، می‌تواند در آینده حرفه‌ای دانشجویان، رابطه درمانی میان پزشک و بیمار را با اختلال مواجه کند.

دکتر کیاسالار با اشاره به تجربه نظام‌های پیشرو آموزش پزشکی در تلفیق هنر با برنامه‌های درسی طی بیش از دو دهه گذشته، تصریح کرد: این نظام‌ها تلاش کرده‌اند از رویکرد صرفاً زیست‌پزشکی عبور کنند و به رویکردی انسان‌گرایانه برسند؛ رویکردی که در کنار آموزش مهارت‌های نرم و مفاهیم وجودی، فرایند یادگیری را نیز جذاب‌تر و مفرح‌تر می‌کند. این شیوه را می‌توان نوعی آموزش سرگرم‌کننده یا Edutainment دانست که هم می‌تواند اثربخشی یادگیری را افزایش دهد و هم در کاهش تنش‌های فراگیران نقش داشته باشد.

فیلمسازی؛ ابزاری برای اندیشیدن و تولید دانش در آموزش پزشکی

وی در تشریح چرایی انتخاب قالب مستند برای پرداختن به این موضوع گفت: فیلمسازی به‌مثابه پژوهش، یک متدولوژی است که در آن تحقیق از طریق فرایند ساخت فیلم پیش می‌رود. در این رویکرد، فیلم صرفاً ابزار بیان یافته‌ها نیست، بلکه به ابزاری برای اندیشیدن، تحلیل و تولید دانش تبدیل می‌شود.

دکتر کیاسالار ادامه داد: فیلمسازی می‌تواند نسبت به تولید متن، ابزار مناسب‌تر و حتی معتبرتری برای تولید دانش باشد. این انتخاب صرفاً به دلیل جذابیت یا تأثیرگذاری بیشتر فیلم نیست، بلکه به ماهیت موضوع پژوهش بازمی‌گردد.

وی با بیان اینکه بخش قابل‌توجهی از یادگیری پزشکی ماهیتی پیشازبانی دارد و در تعاملات شکل می‌گیرد، افزود: این موضوع در آموزش اخلاق پزشکی که آموزه‌های آن عمدتاً وجودی و موقعیتی هستند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، آموزش مرسوم محدودیت‌هایی دارد، اما فیلم از طریق هم ذات‌پنداری و درگیرسازی عاطفی، زمینه‌ای ایجاد می‌کند که حتی آموزه‌های استدلالی محدود نیز با ماندگاری بیشتری در ذهن فراگیران همراه شوند.

هنر؛ ابزاری برای آموزش همدلی و مهارت‌های ارتباطی

عضو هیات علمی مرکز ملی تحقیقات راهبردی آموزش پزشکی با اشاره به ظرفیت هنرهای تجسمی و نمایشی در آموزش پزشکی اظهار کرد: بهره‌گیری از ظرافت‌ها و ظرفیت‌های هنر می‌تواند فراگیری مفاهیم وجودی مانند همدلی و مهارت‌های نرم نظیر کار گروهی و ارتباط اثربخش را تسهیل کند. روش‌های VTS و Cinemeducation دو نمونه شاخص از شیوه‌های آموزشی هنربنیاد هستند که از ظرفیت هنرهای تجسمی و نمایشی برای ارتقای آموزش پزشکی استفاده می‌کنند.

وی تاکید کرد: از منظر اخلاق پزشکی، مفاهیم بنیادینی مانند همدلی از جنس آموزه‌هایی نیستند که بتوان صرفاً با ارائه مباحث نظری آن‌ها را آموزش داد. این مفاهیم باید عمیقاً تجربه شوند تا در ذهن و ضمیر فراگیر بنشینند. هنر امکان هم ذات‌پنداری را فراهم می‌کند و همین تجربه عاطفی در میدان عمل برای آموزش چنین مفاهیمی ضروری است.

روش VTS چگونه مهارت مشاهده و تشخیص پزشکان را تقویت می‌کند؟

دکتر کیاسالار درباره روش VTS توضیح داد: ایده اولیه این روش در سال ۱۹۹۱ شکل گرفت و هدف آن استفاده آموزشی از آثار هنرهای تجسمی، مانند تابلوهای نقاشی، برای تقویت سواد بصری و مهارت‌های مشاهده‌ای فراگیران بود. از سال ۲۰۰۴ این روش وارد حوزه آموزش پزشکی شد؛ زیرا این باور مطرح بود که بینایی مهم‌ترین حس در فرایند ویزیت بیمار است و پزشک باید بتواند نشانه‌های آشکار و پنهان بیماری را با دقت مشاهده کند.

وی افزود: همان‌طور که در مواجهه با یک اثر هنری، معنای آن را به‌تدریج و با مشاهده دقیق لایه‌های مختلف کشف می‌کنیم، در مواجهه با بیمار نیز باید علائم و نشانه‌ها را با دقت و بدون شتاب‌زدگی بررسی کنیم تا به تشخیص برسیم.

این پژوهشگر حوزه آموزش پزشکی ادامه داد: دانشجویان در مواجهه با یک اثر هنری، ابتدا مواجهه با ابهام و عدم‌قطعیت را تمرین می‌کنند؛ مهارتی که در برخورد با بیمار و بیماری نیز اهمیت دارد. سپس با گفت‌وگوی گروهی و تسهیلگری استاد، اثر هنری را به‌تدریج تحلیل می‌کنند. این فرایند شباهت زیادی به روند تشخیص و درمان بیماری در یک تیم درمانی دارد.

وی خاطرنشان کرد: دانشجویان در این روش، همزمان با مشاهده دقیق اثر هنری، شنیدن فعال را نیز تمرین می‌کنند؛ زیرا باید دیدگاه‌های اعضای گروه و استاد را بشنوند و قطعات مختلف اطلاعات را در کنار یکدیگر قرار دهند. این مهارت در تصمیم‌گیری‌های بالینی و همکاری میان اعضای تیم درمان نیز کاربرد دارد.

 

Cinemeducation؛ تجربه رنج بیمار پیش از مواجهه بالینی

دکتر کیاسالار با تشریح نقش سینما در آموزش همدلی گفت: رابطه پزشک و بیمار فراتر از تبادل اطلاعات است. در این رابطه، روایت‌هایی وجود دارد که گاهی در اضطراب چشم‌ها، مکث‌ها و حتی چین پیشانی بیمار پنهان شده‌اند. روش‌هایی مانند VTS به بازآفرینی همین گشودگی ادراکی کمک می‌کنند.

وی افزود: اگر دانشجوی پزشکی یاد بگیرد در مواجهه با یک تابلوی نقاشی قضاوت زودهنگام نداشته باشد و تفکر آهسته خود را تقویت کند، در آینده نیز در مواجهه با بیمار، نخستین برداشت خود را با تشخیص قطعی اشتباه نخواهد گرفت.

عضو هیات علمی مرکز ملی تحقیقات راهبردی آموزش پزشکی درباره روش Cinemeducation نیز گفت: در این روش، دانشجو از طریق تماشای فیلم و هم ذات‌پنداری با شخصیت‌های داستان، خود را در موقعیت قهرمان قصه قرار می‌دهد و رنج، بیماری و مرگ را پیش از مواجهه مستقیم با این موقعیت‌ها در محیط بالینی، به‌صورت عاطفی تجربه می‌کند.

وی با اشاره به مطالعات انجام‌شده در کشورهای مختلف اظهار کرد: پژوهش‌های متعددی نشان داده‌اند که این تجربه‌ها می‌توانند تحمل ابهام بالینی را ارتقا دهند و همدلی را از یک ویژگی صرفاً ذاتی و دست‌نیافتنی به فضیلتی تمرین‌پذیر تبدیل کنند. حتی پزشکی که نسخه درست تجویز می‌کند، اگر نتواند بیمار خود را به‌خوبی ببیند و به حرف‌های او گوش دهد، ممکن است در شکل‌دهی یک رابطه درمانی موثر ناکام بماند.

 

بومی‌سازی روش‌های آموزشی با تکیه بر ظرفیت‌های فرهنگی ایران

دکتر کیاسالار درباره نحوه بومی‌سازی روش‌های VTS و Cinemeducation در ایران بیان کرد: بومی‌سازی به معنای آن است که ضمن حفظ اصالت یک روش، آن را در زمینه فرهنگی و اجتماعی خود بازآفرینی کنیم. به همین دلیل، در یکی از کلاس‌های Cinemeducation از یک فیلم ایرانی استفاده کردم تا دانشجویان با روایتی مواجه شوند که از دل جهان فرهنگی و زبان خودشان برآمده است و مناسبات خانوادگی، شیوه بیان رنج و حتی سکوت شخصیت‌ها برایشان ناآشنا نیست.

وی افزود: کلاس VTS را نیز در موزه هنرهای معاصر تهران و با استفاده از آثار موجود در این مجموعه برگزار کردم. برای من مهم بود که دانشجویان به‌جای مشاهده تصویر یک اثر در کتاب یا اسلاید، در فضای موزه و در مواجهه مستقیم با اثر قرار بگیرند، درباره آن تامل کنند و برداشت‌های خود را با دیگران به اشتراک بگذارند.

وی با تاکید بر اینکه بومی‌سازی تنها به انتخاب محتوای آموزشی محدود نمی‌شود، گفت: اینکه کجا گرد هم می‌آییم، چه چیزی را موضوع مشاهده قرار می‌دهیم و چگونه برای شنیدن برداشت‌های متفاوت فضا ایجاد می‌کنیم، همگی بخشی از فرایند بومی‌سازی هستند. البته باید مراقب باشیم که بومی‌سازی به بهانه‌ای برای سهل‌گیری در اجرای اصول و متدولوژی روش‌ها تبدیل نشود.

دکتر کیاسالار با اشاره به حضور همزمان استادان ایرانی و غیرایرانی در این مستند اظهار کرد: تلاش کردم فیلم ضمن حفظ اصالت بومی، ارزش بین‌المللی نیز داشته باشد. به همین دلیل در انتخاب سکانس‌های شاهد از فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی و غیرایرانی، از جمله «پچ آدامز»، «دکتر هاوس»، «دایره مینا» و «دکتر قریب» استفاده کردم تا مخاطب بتواند پیوند میان تجربه‌های فرهنگی مختلف و مفاهیم مشترک پزشکی را بهتر درک کند.

 

برای آموزش پزشکی هنربنیاد به استاد هنر نیاز نداریم

این پژوهشگر حوزه آموزش پزشکی با تاکید بر اینکه هنر در آموزش پزشکی نباید به‌عنوان یک فعالیت تزئینی و لوکس دانشگاهی تلقی شود، گفت: آموزش هنربنیاد یک ضرورت احیاگر برای تقویت و نجات رابطه پزشک و بیمار است. اجرای این روش‌ها به استادان هنر نیاز ندارد، بلکه به استادان علوم پزشکی گشوده و پذیرا نیازمند است که آمادگی استفاده از شیوه‌های نوین آموزشی را داشته باشند.

وی افزود: اعضای هیات علمی دانشگاه‌های علوم پزشکی می‌توانند با تماشای این مستند، مطالعه مقالات مرتبط و شرکت در کارگاه‌های کوتاه‌مدت، با فنون تسهیلگری در کلاس‌های آموزشی هنربنیاد آشنا شوند و از این روش‌ها در تدریس خود استفاده کنند.

دکتر کیاسالار با اشاره به ظرفیت همکاری موزه هنرهای معاصر تهران با دانشگاه‌های علوم پزشکی اظهار کرد: بخش قابل‌توجهی از مستند در موزه هنرهای معاصر تهران ساخته شده است و در زمان اکران فیلم نیز رئیس موزه آمادگی این مجموعه را برای همکاری با دانشگاه‌های علوم پزشکی اعلام کرد. البته برای آغاز این مسیر، نیازی به گالری‌های مجلل یا بودجه‌های کلان نیست و می‌توان با امکانات موجود نیز آموزش هنربنیاد را آغاز کرد.

 

لزوم توجه به آموزش همدلی در سال‌های تحصیل دانشجویان پزشکی

وی درباره زمان مناسب اجرای این روش‌ها در برنامه آموزشی دانشگاه‌ها گفت: پیشنهاد من آغاز آموزش از دو سر طیف است؛ به این معنا که در مقطع علوم پایه، با ارتقای سواد بصری و درک فیلم، زمینه اولیه برای پرورش همدلی فراهم شود، اما پیوند اصلی باید در سال‌های کارآموزی و کارورزی شکل بگیرد؛ زمانی که دانشجویان در معرض فشارهای کاری و فرسودگی ناشی از فعالیت‌های بالینی قرار دارند و ممکن است به‌تدریج توجه خود را از رنج انسان‌های پشت پرونده‌های پزشکی از دست بدهند.

دکتر کیاسالار با اشاره به مطالعات مربوط به افت همدلی در دانشجویان علوم پزشکی خاطرنشان کرد: شواهد پژوهشی نشان می‌دهد دانشجویان در طول سال‌های تحصیل ممکن است به‌تدریج با افت همدلی مواجه شوند که این موضوع به‌ویژه در سال سوم تحصیل برجسته‌تر است. بر همین اساس، در بسیاری از مقالات پیشنهاد شده است که آموزش مفاهیم مرتبط با همدلی در سال سوم رشته‌های علوم پزشکی مورد توجه قرار گیرد؛ هرچند برخی پژوهش‌ها سال اول یا دوم را نیز برای این آموزش مناسب دانسته‌اند و برخی دیگر بر ضرورت ارائه آموزش‌های یادآور در انتهای دوره تحصیلی تاکید کرده‌اند.

وی در پایان تاکید کرد: آموزش همدلی نباید به یک واحد درسی محدود شود، بلکه باید در طول دوره تحصیل دانشجویان علوم پزشکی و به‌ویژه در زمان مواجهه مستقیم آنان با بیماران مورد توجه قرار گیرد. هنر می‌تواند با فراهم کردن فرصت مشاهده، تامل، شنیدن و تجربه عاطفی، به تقویت این مهارت بنیادین در پزشکان آینده کمک کند.

 

فیلم کامل این مستند را از اینجا مشاهده کنید https://aparat.com/v/ccslvu2

خبرنگار: قاسم عزیزی